محمد حسن خان اعتماد السلطنه
479
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
اين كار به عهدهء اعتضاد السلطنه واگذار شد و او به كمك عليقلى خان ( مخبر الدولهء بعدى ) و فوكتى « 2 » ايتاليائى معلم دار الفنون اين كار را انجام داد و در 1283 تلگرافخانه بهطور مقاطعه به او واگذار شد و علاوه بر رياست دار الفنون وزارت علوم و صنايع و تجارت و تلگراف و تصدى روزنامهء دولتى و سرپرستى چاپخانههاى كشور و كارخانههاى مختصرى كه تأسيس شده بود و نيز حكومت ملاير و تويسركان به او سپرده شد . در همان سال روزنامهء ملت سنيهء ايران را تأسيس كرد كه با چاپ سنگى چاپ مىشد و پس از دو شماره به نام روزنامهء ملت ناميده شد . در 1288 به عضويت شوراى كبرى دولتى منصوب شد و در 1289 حكومت بروجرد نيز به او داده شد . در سفر اول ناصر الدين شاه به اروپا جزو همراهان بود و در 1295 امور بنائى دولتى را نيز به او واگذار كردند . ( به اختصار و با تصرف از بامداد ) . اعتضاد السلطنه در شب عاشوراى سال 1298 درگذشت و در حضرت عبد العظيم به خاك سپرده شد . وى شاهزادهاى دانشمند و شاعر و اهل مطالعه و درس و بحث و در ضمن شرابخوار و پولدوست و كم تعصب بود . به اقتضاى شغل در تربيت جوانان خدمتى كرد ، بطورى كه شاه به مبالغه مىگفت كه عليقلى ميرزا دو ثلث اهل ايران را تربيت كرده است . چند روزنامه تأسيس كرد و منجمله روزنامهء علميهء دولت عليهء ايران كه به سه زبان فرانسه و عربى و فارسى منتشر مىشد و قسمت فرانسهء آن را ريشارد خان مىنوشت . دار الفنون هم در اختيار عليقلى ميرزا بود و بودجهء آن از ماليات ملاير و تويسركان تأمين مىشد . تلگراف هم در ابتدا تحت نظر او بود و اولين آئيننامهء تلگراف را او نوشت و حتى خود مدعى است كه به اسرار اختراع تلگراف پى برده است ، ولى ظاهرا گفتهء او صحيح نيست زيرا او از علوم جديد اطلاعى نداشته است و مسلم است كه تلگراف را اولين بار كرزيز در طهران معمول كرد و اولين اسباب آن را ملكم براى شاه آورد . عليقلى ميرزا در شعر « فخرى » تخلص مىكرد و با شيخيه بسيار بد بود ، چه دخترش را خسروخان برادر حاجى محمد كريم خان مطلقه كرده بود . مجد الملك در رسالهء مجديه كناياتى به شاهزاده و زنش سلطان خانم كه در آغاز رقاصهء دربار بوده است دارد و از معلومات و طرز ادارهء او در دار الفنون انتقاد كرده است . اين سلطان خانم در تاريخ شنبه 25 صفر 1305 درگذشت . ( روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 595 ) . از تأليفات او يكى فلك السعاده است كه در 1278 چاپ شده . ديگر تاريخ
--> ( 2 ) - Fochetti